Plazmalemma

W większości komórek plazmalemma okrywająca cytoplazmę i oddzielająca komórkę od jej otoczenia wykształcona jest jako typowa błona lipoproteidowa o grubości 75-100 A. Jej zewnętrzna powierzchnia pokryta jest często warstwą śluzu zawierającego śluzowielocukrowce i mukoproteidy, której grubość osiąga od kilkudziesięciu do kilkuset A.

W niektórych typach komórek, np. w komórkach nowotworowych szczepu HeLa, plazmalemma tworzy cienkie wypustki zwiększające jej zewnętrzną powierzchnię. Na obrazach z mikroskopu elektronowego widoczne są często liczne wpuklenia plazmalemmy o kształcie kanalików, które czasem mogą łączyć się błonami cytoplazmy. Kanaliki te zazwyczaj pojawiają się w trakcie procesu pinocytozy, czyli pobierania przez komórki z otoczenia wielocząstkowych substancji organicznych, takich jak białka. Wyraźne, trwałe wpuklenia plazmalemmy w głąb cytoplazmy występują w wielu typach komórek gruczołowych. Na obrazach mikroskopowych tkanek, w miejscach, gdzie błony sąsiadujących komórek łączą się ze sobą, widoczne są czasem struktury określane jako desmosomy. Przypominają one zgrubienia błony, lecz bliższa ich analiza pokazała, że zbudowane są one z kilku warstw błon lipoproteidowych tworzących płytki przylegające bezpośrednio do plazmalemmy.

Plazmalemma bakterii

Plazmalemma bakterii zawiera wiele enzymów oksydatywnych i pełni prawdopodobnie funkcje oddechowe, odpowiadające czynnościom mitochondriów w innych komórkach. U stosunkowo dużej bakterii, Thiovulvum majus, plazmalemma wpukla się do cytoplazmy przypominając reticulum endoplazmatyczne. Bezpośrednio pod plazmalemmą zlokalizowane są zazwyczaj rybosomy, uczestniczące w syntezie białek.

Pod wieloma względami do bakterii zbliżone są sinice (Cyanophyceae). Te jedno-komórkowe organizmy roślinne są pełnymi autotrofami, czyli zdolne są zarówno do przeprowadzania procesów fotosyntezy, jak i do wiązania wolnego azotu atmosferycznego. Podobnie jak bakterie, nie mają one wyodrębnionego jądra komórkowego, mitochondriów i chloroplastów, natomiast w ich cytoplazmie rozwinięty jest system błon lipoproteidowych. Rozdziałowi funkcji pomiędzy organelle komórkowe w innych typach komórek – u sinic odpowiada wyspecjalizowanie ich błon. Pewne fragmenty błon zawierają barwniki fotosyntetyczne, chlorofile i karotenoidy spełniające funkcje chloroplastów, inne natomiast zawierają enzymy kontrolujące procesy fosforylacji oksydatywnej przebiegającej zwykle w mitochondriach. Można sądzić, że rozwój ewolucyjny organelli komórkowych w komórkach roślin i zwierząt wyższych był wynikiem dalszej specjalizacji fragmentów pierwotnych błon lipoproteidowych.

Przez długi czas biologowie dostrzegali w pierwotniakach przede wszystkim jedno-komórkowe organizmy, które w rozwoju ewolucyjnym dały początek formom wielokomórkowym. Z tego względu starano się nie zwracać szczególnej uwagi na bardzo wysoki stopień organizacji niektórych pierwotniaków, nieporównywalny pod wieloma względami ze stopniem organizacji jakiejkolwiek komórki organizmu wielokomórkowego. Przeciwko takim uproszczeniom wystąpił protozoolog angielski Dobell wskazując, że niektóre przynajmniej pierwotniaki powinny być uważane raczej za organizmy niekomórkowe niż jednokomórkowce. Najwyżej zorganizowane pierwotniaki, orzęski, w trakcie swego ewolucyjnego rozwoju wykształciły struktury pełniące funkcje narządów i układów zwierząt wyższych. U pierwotniaków zatem, obok organelli występujących powszechnie w komórkach, występują organelle specjalne. Okrzemki, promienice, otwornice, słonecznice posiadają na przykład szkielety zewnętrzne lub wewnętrzne o różnorodnych kształtach. Orzęski pokryte są trwałą pellikulą zbudowaną z substancji białkowych, która zapewnia trwałość kształtu komórek, charakterystycznego dla gatunku zwierzęcia. Wiciowce i orzęski wykształciły wicie, rzęski, szczecie i błonki falujące powstałe ze zrośniętych rzęsek jako organelle ruchu.

W przeciwieństwie do organizmów jednokomórkowych, których komórka stanowi samodzielny organizm, w osobnikach wielokomórkowych następuje podział funkcji pomiędzy zespoły komórkowe tworzące tkanki. Rozdziałowi czynności pomiędzy poszczególne tkanki odpowiada daleko posunięta specjalizacja budujących je komórek. Dla przykładu opiszemy tutaj organizację miofibryli występujących w mięśniach prążkowanych kręgowców.

Podobne wpisy